Ο Τάκης με ξέρει πάνω από 60 χρόνια, γιατί τα πατρικά μας σπίτια στο Καματερό ήταν απέναντι.
Ξέρει πως δεν έχω κάποια ιδιαίτερη σχέση με τη λογοτεχνία και αρχικά απόρησα γιατί με κάλεσε να μιλήσω.
Ο Τάκης πρέπει να γνώριζε ότι ο τίτλος και το περιεχόμενο του βιβλίου του θα μου έβαζαν φωτιά στο μυαλό.
Διαβάζοντάς το, βρέθηκα να περιπλανιέμαι σε έναν κόσμο μαγικό, μυστηριώδη και γεμάτο ερωτήματα.
Τι είναι τελικά η τύχη;
Πόσο σημαντικό ρόλο παίζει στη ζωή μας;
Γιατί οι άνθρωποι πιστεύουν στα γούρια, στις συμπτώσεις, στα τελετουργικά;
Πόσο μας επηρεάζουν οι ιδέες, οι ιδεολογίες και το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνουμε;
Και ακόμη πιο βαθιά:
Πόσο από αυτό που είμαστε οφείλεται στις συνθήκες μέσα στις οποίες ζήσαμε; Και πόσο σε κάτι που κουβαλάμε μέσα μας από τα γονίδια ή από την οικογένεια;
Και κάπου εδώ σκέφτηκα ότι ο ίδιος ο Τάκης έχει επηρεάσει τη ζωή μου πολύ περισσότερο από όσο φαντάζεται ο ίδιος.
Πριν από 52 χρόνια με οργάνωσε στην ΚΝΕ και αυτό κυριολεκτικά καθόρισε την υπόλοιπη ζωή μου.
Και τώρα, τόσα χρόνια μετά, με ένα βιβλίο του, πάλι με βάζει σε σκέψεις.
Σκέψεις για την τύχη, το ανεξήγητο και όλα όσα προσπαθούμε να καταλάβουμε.
Υπάρχουν ανεξήγητα και άλυτα μυστήρια;
Υπάρχουν.
Κάποια στιγμή βρίσκονται οι αποδείξεις και οι τεκμηριωμένες απαντήσεις.
Μέχρι τότε, το άγνωστο θα μας φοβίζει και θα μας γοητεύει ταυτόχρονα.
Και ίσως αυτή να είναι, τελικά, μία από τις πιο βασικές ιστορίες της ανθρωπότητας:
Η προσπάθεια του ανθρώπου να καταλάβει αυτό που δεν μπορεί να ελέγξει.
Επειδή μου αρέσει να μιλώ με παραδείγματα αυτό θα κάνω και σήμερα.
Τι ήταν αυτό που οδήγησε τους αρχαίους Αιγύπτιους να ανακαλύψουν την γεωμετρία ; Γιατί έγινε η Αίγυπτος το παγκόσμιο κέντρο της γεωγραφίας; Λόγω του Νείλου.
Οι ετήσιες πλημμύρες του Νείλου που οφείλονταν στους μουσώνες στα υψίπεδα της Αιθιοπίας που ήταν 2.500 χιλιόμετρα μακριά, οδήγησαν τους ανθρώπους να ασχοληθούν με την γεωγραφία και την παρατήρηση του ουρανού.
Ο Νείλος πλημμύριζε κάθε χρόνο και οι άνθρωποι έπρεπε να ξέρουν πως θα ξαναβρούν τα όρια των χωραφιών τους στα αχανή λασπωμένα εδάφη.
Έτσι άρχισαν να παρατηρούν, να μετρούν, να υπολογίζουν.
Όλοι. Αγρότες , φύλαρχοι , μάγοι, ιερείς και πνευματικές διάνοιες με διαφορετικό τρόπο ο καθένας τους, προσπαθούσαν να αντιμετωπίσουν την ίδια αβεβαιότητα.
Από αυτή την ανάγκη αναπτύχθηκαν γνώσεις που αργότερα συνδέθηκαν με τη γεωμετρία, την αστρονομία και τα μαθηματικά.
Κάτι ανάλογο συνέβη και με τους μεγάλους φιλοσόφους.
Και οι δικές τους ιδέες δεν γεννήθηκαν στο κενό.
Ας δούμε το παράδειγμα τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Τον Πλάτωνα τον συζητούν άπειρα χρόνια και πολύ ψαγμένοι άνθρωποι όπως ο Τάκης, αλλά και κάποιοι μισότρελοι φασίστες ….
Εμείς για να καταλάβουμε τον Πλάτωνα, πρέπει να δούμε την Αθήνα του 5ου και του 4ου αιώνα π.Χ.
Τη δημοκρατία -Τον Πελοποννησιακό Πόλεμο- Τους Τριάκοντα Τυράννους.
Και βέβαια, τη δίκη και την καταδίκη του Σωκράτη.
Μέσα σε αυτή την κοινωνία, ο Πλάτωνας έθεσε ένα μεγάλο ερώτημα:
Πώς πρέπει να είναι η ιδανική πολιτεία;
Ο Αριστοτέλης σε διαφορετικές πολιτικές συνθήκες, με την άνοδο της Μακεδονίας και τον Μεγαλέξανδρο ενδιαφέρθηκε περισσότερο να μελετήσει τις πραγματικές πολιτείες.
Και θα μπορούσαμε να συνοψίσουμε το ερώτημά του κάπως έτσι:
Πώς λειτουργούν οι πολιτείες;
Προσέξτε τώρα ! Ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης έζησαν σχεδόν στην ίδια εποχή.
Ο Αριστοτέλης ήταν μαθητής του Πλάτωνα.
Κι όμως έβλεπαν τον κόσμο με διαφορετικό τρόπο λόγω των διαφορετικών κοινωνικών και πολιτικών συνθηκών. Γιατί ο άνθρωπος δεν σκέφτεται έξω από την εποχή του. Σκέφτεται μέσα στην εποχή του.
Και οι μεγάλες ιδέες δεν πέφτουν από τον ουρανό.
Γεννιούνται μέσα σε συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες και μέσα σε συγκεκριμένα προβλήματα που ο άνθρωπος προσπαθεί να λύσει.
Για να δούμε αυτή την ιδέα ακόμα πιο καθαρά, μπορούμε να πάμε στον Μαρξ.
Ο Μαρξ έζησε τον 19ο αιώνα, σε μια εποχή τεράστιων αλλαγών.
Η βιομηχανική επανάσταση είχε αλλάξει την κοινωνία, οι πόλεις μεγάλωναν, η εργατική τάξη μεγάλωνε και οι κοινωνικές ανισότητες ήταν έντονες.
Σε αυτή τη νέα ιστορική περίοδο ο Μαρξ έθεσε τα δικά του ερωτήματα.
Όμως για να διαμορφώσει τη δική του σκέψη, μελέτησε σε βάθος και τους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους, ιδιαίτερα τον Αριστοτέλη, αλλά και τον Επίκουρο και τον Δημόκριτο.
Μάλιστα, η διδακτορική του διατριβή είχε θέμα τη «Διαφορά της Δημοκρίτειας και της Επικούρειας φιλοσοφίας της φύσης».
Βλέπουμε λοιπόν ότι ο Μαρξ δεν μελέτησε τους αρχαίους φιλοσόφους μόνο για να μάθει για το παρελθόν.
Τους μελέτησε για να καταλάβει τον κόσμο μέσα στον οποίο ζούσε ο ίδιος.
Και εδώ βρίσκεται, για μένα, ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία στη σκέψη του Μαρξ . Ο Μαρξ είπε : Η κοινωνία δεν επηρεάζει απλώς τον άνθρωπο. Τον διαμορφώνει. Του καθορίζει την συνείδηση .
Από την αρχαία Ελληνική πόλη και τον κόσμο της δουλείας, στον φεουδαρχικό κόσμο και από εκεί στον καπιταλισμό, άλλαξαν οι κοινωνίες.
Μαζί τους άλλαξαν και τα ερωτήματα που απασχολούν τους ανθρώπους.
Ίσως λοιπόν να μην υπάρχουν μόνο λίγοι άνθρωποι που σκέφτονται την εποχή τους. Σχηματικά το λέω, ίσως η εποχή να σκέφτεται μέσα από τους ανθρώπους της.
Σήμερα με την τεχνητή νοημοσύνη που αλλάζει ξανά τη ζωή μας, αλλάζει και το παιχνίδι στη φιλοσοφική σκέψη. Πλέουμε πλέον σε αχαρτογράφητα ηθικά νερά . Διαβάζοντας το βιβλίο του Τάκη αναρωτήθηκα… Σήμερα χωρίς τη φιλοσοφική σκέψη ποιος θα μας μιλήσει για το ηθικά σωστό ή το λάθος στην εφαρμογή της τεχνητής νοημοσύνης; Τα μονοπώλια της Microsoft και της Amazon που τα κατέχουν λίγοι αδίστακτοι δισεκατομμυριούχοι σαν τον Μασκ;
Μετά αναρωτήθηκα. Που κολλάει η μαγεία και η τύχη σε όλα αυτά που είπαμε πως διαμορφώνονται από τις κοινωνικές συνθήκες;
Κολλάνε μια χαρά γιατί ένα τυχαίο γεγονός μπορεί να αλλάξει τα πάντα και να ανατραπούν οι κοινωνικές συνθήκες που δημιουργούν τις φιλοσοφικές θεωρήσεις .
Ας δούμε τρία παραδείγματα με χρονολογική σειρά όπου η τύχη, η σύμπτωση ή μια λανθασμένη απόφαση θα μπορούσαν να είχαν αλλάξει την πορεία της Ιστορίας.
Το πρώτο παράδειγμα είναι ο Χριστόφορος Κολόμβος.
Ο Κολόμβος δεν ξεκίνησε το ταξίδι του για να ανακαλύψει την Αμερική.
Ήθελε να φτάσει στην Ασία, ταξιδεύοντας προς τα δυτικά.
‘Όμως οι υπολογισμοί του για το μέγεθος της Γης και για την απόσταση μέχρι την Ασία ήταν λανθασμένοι.
Και έτσι κατά λάθος το 1492, έφτασε στην Καραϊβική.
Δεν βρήκε αυτό που αναζητούσε. Βρήκε όμως έστω και κατά λάθος κάτι που άλλαξε την παγκόσμια ιστορία.
Την άφιξη των Ευρωπαίων στην Αμερική ακολούθησε μια διαδικασία τεράστιων αλλαγών: αποικισμός, μετακινήσεις πληθυσμών, ανταλλαγή φυτών και ζώων, αλλά και καταστροφικές επιδημίες για τους αυτόχθονες πληθυσμούς.
Το δεύτερο παράδειγμα είναι ο Λένιν.
Στις 30 Αυγούστου του 1918, η Φιόνα Καπλάν αποπειράθηκε να τον δολοφονήσει.
Ο Λένιν τραυματίστηκε πολύ σοβαρά, αλλά επέζησε.
Και εδώ μπορούμε να κάνουμε ένα άλλο ερώτημα:
Τι θα είχε συμβεί αν ο Λένιν είχε σκοτωθεί εκείνη την ημέρα;
Μήπως η πορεία της Ρωσικής Επανάστασης και της Σοβιετικής Ένωσης θα μπορούσε να είχε εξελιχθεί διαφορετικά; Και τι θα σήμαινε αυτό για ολόκληρη την ανθρωπότητα , την έκβαση του 2ου παγκόσμιου κλπ;
Υπάρχει και ένα τρίτο παράδειγμα.
Αυτό ίσως είναι το πιο εντυπωσιακό.
Το τρίτο παράδειγμα είναι η κρίση των πυραύλων της Κούβας, το 1962.
Ένα σοβιετικό υποβρύχιο βρέθηκε περικυκλωμένο από αμερικανικά πολεμικά πλοία.
Οι Αμερικανοί έριχναν βόμβες βυθού , όχι για να βυθίσουν το υποβρύχιο, αλλά για να το αναγκάσουν να βγει στην επιφάνεια.
Όμως οι Σοβιετικοί μέσα στο υποβρύχιο δεν γνώριζαν τι συνέβαινε.
Δεν ήξεραν αν είχε αρχίσει ένας πυρηνικός πόλεμος.
Και το υποβρύχιο είχε πάνω του πυρηνική τορπίλη.
Για να χρησιμοποιηθεί, έπρεπε να συμφωνήσουν οι τρεις ανώτεροι αξιωματικοί που βρίσκονταν εκεί.
Οι δύο ήταν υπέρ. Ο τρίτος ήταν ο Βασίλι Αρχίπωφ που διαφώνησε και έτσι η πυρηνική τορπίλη δεν εκτοξεύτηκε. Αν είχε εκτοξευτεί ίσως να είχε καταστραφεί η ανθρωπότητα.
Βλέπουμε ότι μια απόφαση ενός ανθρώπου, σε μια εξαιρετικά κρίσιμη στιγμή, συνέβαλε στο να μην καταστραφεί η ανθρωπότητα .
Και εδώ η τύχη αποκτά μια άλλη διάσταση.
Δεν είναι μόνο αυτό που λέμε ότι μας συνέβη κατά τύχη.
Είναι ο συνδυασμός της τύχης , των καταστάσεων που ζούμε και των αποφάσεων που παίρνουμε.
Βλέποντας όλα αυτά αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε γιατί ο άνθρωπος δυσκολεύεται τόσο πολύ να συμφιλιωθεί με την τύχη.
Γιατί ξέρει πως όσο κι αν προσπαθεί να ελέγξει τη ζωή του, πάντα θα υπάρχει κάτι που δεν το ελέγχει.
Ας δούμε ένα άλλο παράδειγμα με το Άιρτον Σένα τον πιλότο της Φόρμουλα1 που σκοτώθηκε το 1994 στην πίστα της Ίμολα.
Έναν άνθρωπο με τεράστιο ταλέντο, αλλά και με μια απίστευτη προσήλωση στην προετοιμασία.
Προετοιμαζόταν για τα πάντα.
Όμως, όσο καλά κι αν προετοιμαστεί ένας πιλότος της Φόρμουλα 1 , υπάρχουν πράγματα που δεν μπορεί να ελέγξει.
Μια μηχανική βλάβη. Ο καιρός. Ένα λάθος ενός άλλου οδηγού.
Μια στιγμή μπορεί να αλλάξει τα πάντα.
Και ο Σένα, ο σούπερ ορθολογιστής, είχε τις δικές του συνήθειες και τα δικά του γούρια. Ήταν πολύ θεοφοβούμενος και φορούσε πάντα τα ίδια γάντια που τελικά δεν τον έσωσαν από τον θάνατο. Αν είχε επιβιώσει από το ατύχημα, ίσως να πίστευε ότι τον έσωσαν τα γάντια ή ο θεός.
Και εδώ, για μένα, βρίσκεται κάτι πολύ ενδιαφέρον.
Ο άνθρωπος ξέρει λογικά ότι ένα γούρι δεν μπορεί να του αλλάξει την τύχη.
Το πιστεύει όμως;
Ή μήπως, έστω και ασυνείδητα, θέλει να πιστεύει ότι μπορεί να την επηρεάσει;
Ίσως το γούρι να μην αλλάζει την πραγματικότητα.
Μπορεί όμως να αλλάζει τον ίδιο τον εαυτό του για να λειτουργεί καλύτερα.
Να του δίνει μια αίσθηση ασφάλειας και να του μειώνει την αβεβαιότητα.
Να του δημιουργεί την αίσθηση ότι έχει ένα μικρό έλεγχο πάνω σε κάτι που στην πραγματικότητα δεν μπορεί να ελέγξει.
Και ίσως γι' αυτό οι άνθρωποι, σε όλες τις εποχές, δημιουργούν γούρια, τελετουργίες, προλήψεις, ακόμη και προσωπικές συνήθειες.
Όχι επειδή είναι απαραίτητα παράλογοι ή δύστροποι .
Αλλά επειδή η αβεβαιότητα είναι πολύ δύσκολη για τον άνθρωπο.
Θέλει λοιπόν να δημιουργήσει ένα μικρό νησί ελέγχου μέσα σε έναν κόσμο που δεν μπορεί να ελέγξει.
Έτσι καταλαβαίνω εγώ το βιβλίο του Τάκη. Πίσω από την τύχη, τα γούρια , τη μαγεία , τις θρησκείες , την φιλοσοφία και όλα αυτά που φαίνονται ανεξήγητα, υπάρχει κάτι πολύ βαθύτερο:
Η διαρκής προσπάθεια του ανθρώπου να βάλει κάποια τάξη μέσα στην αβεβαιότητα.
Και ο Τάκης όταν κάθεται και γράφει ένα βιβλίο μια τέτοια τελετουργία κάνει. Γράφοντας προσπαθεί ασυναίσθητα να βάλει τάξη στο χάος της ζωής του με τον τρόπο που τον ικανοποιεί ψυχικά . Και εγώ που κάθισα να γράψω για την σημερινή παρουσίαση το ίδιο έκανα . Και εσείς που ήρθατε να παρακολουθήσετε την παρουσίαση το ίδιο κάνετε.
Αυτό κάνουμε όλοι μας, σε όλη μας τη ζωή: Προσπαθούμε να βάλουμε μια τάξη μέσα στο χάος της ζωής μας που να μας ικανοποιεί ψυχικά . Να καταλάβουμε την τύχη. Να εξηγήσουμε το ανεξήγητο.
Και, τελικά με τον τρόπο μας να καταλάβουμε τον ίδιο μας τον εαυτό .
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου