Από την Αλχημεία στη Βιοτεχνολογία των Λίγων. του Τάκη Γεράρδη.

 

«Τι να τα κάνεις τα λεφτά; Όλοι σε δυο μέτρα γη θα μπούμε».

Ή «κανένας πλούσιος δεν μπόρεσε να πάρει τα χρήματά του στον Άλλο Κόσμο».

Αυτά και άλλα παρόμοια υποστηρίζει η λαϊκή σοφία σε όλο τον κόσμο, θεωρώντας τον θάνατο ως τη μόνη απόλυτη δημοκρατική εξίσωση. Και πράγματι, διαχρονικά, ο θάνατος υπήρξε το αναπόδραστο όριο της ανθρώπινης φύσης. Υπήρξε ένας ανελέητος «κόφτης» που δεν μπαίνει στο γκάζι των αυτοκινήτων, αλλά στην ίδια τη ζωή.

Ωστόσο, η νίκη απέναντι στον χρόνο και τη φθορά δεν αποτελεί σύγχρονο εφεύρημα, αλλά έναν από τους αρχαιότερους πολιτισμικούς στόχους και πόθους της ανθρώπινης ιστορίας. Στις απαρχές του πολιτισμού, κατά τη μυθολογική περίοδο, η μακροζωία και η αθανασία θεωρούνταν αποκλειστικό προνόμιο των θεών. Από το αρχαιότερο σωζόμενο γραπτό κείμενο, το Έπος του Γκιλγκαμές στη Μεσοποταμία, όπου ο ήρωας αναζητά μάταια το βότανο της αιώνιας νεότητας, έως την ελληνική παράδοση με την αμβροσία, το νέκταρ και τους σχετικούς μύθους για την αθανασία των θεών, η επιμήκυνση της ζωής νοούνταν ως θεϊκή εύνοια ή ως ένας ανέφικτος άθλος.

Το καθοριστικό σημείο καμπής συντελέστηκε με την εμφάνιση της Αλχημείας. Η Αλχημεία είχε εξαρχής δύο θεμελιώδη ζητούμενα:

1.       Την υλική ευημερία: τη μετατροπή των αγενών μετάλλων σε χρυσό.

2.       Την υπαρξιακή διάρκεια: το ελιξίριο της ζωής, δηλαδή τη μακροζωία.

Στην πραγματικότητα, οι δύο πιο ουσιαστικές επιδιώξεις της ανθρωπότητας υπήρξαν πάντοτε η συσσώρευση πλούτου και, στη συνέχεια, η κάρπωσή του πέρα από τον μέσο όρο της ανθρώπινης θνητότητας. Ο μέσος όρος ζωής, αν και διευρυνόταν ιστορικά ανάλογα με την επιστημονική πρόοδο, παρέμενε πάντοτε βραχύς. Η ζωή θεωρούνταν γλυκιά αλλά πρόσκαιρη, ένα σύντομο στάδιο που καλείται να διανύσει ο άνθρωπος.

Οι Αλχημιστές επιχείρησαν να παρασκευάσουν οι ίδιοι την ουσία που θα έκανε τη ζωή διαρκέστερη. Στην Ανατολή, η Κινεζική Αλχημεία ήδη από τη δυναστεία των Χαν πειραματιζόταν με την παρασκευή του Dan, ενός ελιξιρίου βασισμένου στον υδράργυρο και το κιννάβαρη, το οποίο συχνά οδηγούσε σε δηλητηριάσεις αυτοκρατόρων. Παράλληλα, στην Ισλαμική και Ευρωπαϊκή Αλχημεία του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης, μορφές όπως ο Geber και ο Παράκελσος εισήγαγαν την ιδέα ότι το ανθρώπινο σώμα λειτουργεί ως μια χημική μηχανή. Η αναζήτηση της Φιλοσοφικής Λίθου (Lapis Philosophorum) δεν αφορούσε μόνο τον χρυσό, αλλά και την παρασκευή της Πανάκειας: του απόλυτου Ελιξιρίου της Ζωής που θα θεράπευε κάθε ασθένεια και θα παρέτεινε επ' αόριστον τη νεότητα. Από εκείνη την εποχή μάς αποτυπώθηκαν σημαντικές εμπειρικές παρατηρήσεις, αλλά κυρίως θρύλοι για ελάχιστους εκλεκτούς που κατάφεραν να συνδυάσουν τον αμύθητο πλούτο με την αιώνια νεότητα.

Με την έλευση του Διαφωτισμού, η μυστηριακή αλχημεία έδωσε τη θέση της στη συγκροτημένη Χημεία, τη Φαρμακολογία και την Ιατρική Υγιεινολογία. Κατά τον 18ο και 20ό αιώνα, η επιστημονική επανάσταση πέτυχε αυτό που οι αλχημιστές ονειρεύονταν, χρησιμοποιώντας όμως λιγότερο μεταφυσικά μέσα. Η ανακάλυψη των εμβολίων από τον Edward Jenner, η μικροβιακή θεωρία του Louis Pasteur και η βελτίωση των συνθηκών υγιεινής διπλασίασαν το προσδόκιμο ζωής, εξαλείφοντας τη βρεφική θνησιμότητα και πολλές φονικές πανδημίες. Στις αρχές του 20ού αιώνα, ο Elie Metchnikoff, πατέρας της Γεροντολογίας, θεμελίωσε τη μελέτη της γήρανσης ως βιολογικής διαδικασίας, προτείνοντας την παρέμβαση στο μικροβίωμα.

Στον 21ο αιώνα, η Επιστήμη της Μακροζωίας (Longevity Science) επιστρέφει στον αρχικό στόχο των αλχημιστών, εξοπλισμένη πλέον με τα εργαλεία της Μοριακής Βιολογίας, της Βιοτεχνολογίας και τις εφαρμογές της Κβαντικής Φυσικής. Η σύγχρονη έρευνα δεν εστιάζει απλώς στην αντιμετώπιση των ασθενειών του γήρατος, αλλά στην ίδια τη διαδικασία της κυτταρικής παρακμής. Μέσα από τεχνικές όπως ο κυτταρικός επαναπρογραμματισμός, η εξάλειψη των γηρασμένων κυττάρων, η επιδιόρθωση του DNA, αλλά και προηγμένες επεμβάσεις καθαρισμού του αίματος, όπως η πλασμαφαίρεση, η γήρανση αντιμετωπίζεται πλέον από την επιστημονική κοινότητα ως μια αναστρέψιμη νόσος.

Βέβαια, όλα αυτά κινούνται ανάμεσα στο τελικό ζητούμενο και στην πειραματική εφαρμογή. Κινούνται, ως εκ τούτου, ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι. Όπως οι Κινέζοι αυτοκράτορες υπήρξαν τα πρώτα θύματα των αλχημικών πειραματισμών, έτσι και σήμερα καταγράφονται θύματα στα διάφορα αμφιβόλου ποιότητας «ιατρεία». Άλλωστε, όλη αυτή η επιστήμη που πασχίζει να πιάσει «κορόιδο τον Χάρο» βρίσκεται ακόμη σε πειραματικό στάδιο. Και ο άτυχος Γ. Μαζωνάκης έπεσε θύμα μιας ακόμη αδυναμίας του συστήματος: εκτός από τους ίδιους τους κινδύνους που ελλόχευε η διαδικασία της πλασμαφαίρεσης, συνέβαλαν και οι επικίνδυνα αδαείς χειριστές του μηχανήματος, άνθρωποι που αυτοπροσδιορίζονται (και γίνονται αποδεκτοί από τον Ιατρικό Σύλλογο, το κράτος και τα ΜΜΕ) ως «ιατροί».

Εδώ, λοιπόν, αναδύεται εκ νέου η ταξική διάσταση του ζητήματος. Όλες αυτές οι βιοτεχνολογικές κατακτήσεις είναι προσβάσιμες κυρίως σε άτομα με υψηλή οικονομική δυνατότητα. Ο πολύς κόσμος θα ωφελείται από την επιστημονική πρόοδο, όπως συνέβη με τα εμβόλια και τα βασικά φάρμακα, μόνο στο μέτρο που παραμένει χρήσιμος και παραγωγικός για την οικονομία. Τα περαιτέρω βήματα, η ουσιαστική υπέρβαση της φθοράς και η επιμήκυνση της νεότητας, φαίνεται πως θα αποτελούν, όπως και στην εποχή των Αλχημιστών, ένα προνόμιο που προορίζεται για λίγους και εύπορους πελάτες.

Και ποιοι είναι αυτοί; Πολιτικοί, επιχειρηματίες, υπεραμειβόμενοι αθλητές, καλλιτέχνες χαμηλής κουλτούρας και μόρφωσης, αλλά και έμποροι ναρκωτικών και λοιποί εκπρόσωποι του συσσωρευμένου πλούτου...

 

 

Η δήλωση ήθους του antilogos.15, 10 χρόνια μετά… της Σοφίας Κωνσταντέλλια .

 

Η απόφαση της Αντιγόνης να θάψει τον νεκρό αδερφό της παρά την αντίθετη διαταγή του Κρέοντα μας παραπέμπει σε μια θαρραλέα, τολμηρή και συνειδητή επιλογή, που βασίζεται στις ηθικές και θρησκευτικές της αξίες. Είναι απόφαση που αναμετριέται με τις οδυνηρές συνέπειες της ήττας ή της προσαρμογής, του συμβιβασμού ή της παραβίασης όσων ορίζονται από το συνειδητό σύστημα αξιών.

 

Η αλληγορική μεταφορά της ιστορίας της Αντιγόνης στο σύγχρονο περιβάλλον, με «πτώμα προς ταφή» τα σκουπίδια των Αθηναίων (Υπόθεση ΦΥΛΗΣ), παραπέμπει σε μια εξίσου οδυνηρή αναμέτρηση ανάμεσα στον άνθρωπο-αγωνιστή με το σύστημα εξουσίας ή στον άνθρωπο και την απειλή των αξιών του.

 

Ο Θωμάς Μπιζάς ως αγωνιστής «ταγμένος» για πάνω από 40 χρόνια στην υπόθεση των σκουπιδιών παλεύει πλέον για το αποτέλεσμα της κατάργησης της χωματερής της Φυλής για να υπηρετήσει μια συλλογική προσδοκία βελτίωσης και ασφάλειας της ζωής των κατοίκων της Αττικής. Ο προσωπικός αυτός στόχος αλλά και ο τρόπος που αγωνίζεται είναι ανεξάρτητος από σκοπούς προσωπικής δικαίωσης ή νίκης. Δεν επηρεάζεται επίσης από το πόσοι ακολουθούν σε αυτό τον αγώνα. Η ηθική του συνείδηση και η πολιτική του στάση απέναντι σε θεσμούς που εκπροσωπούν την εξουσία και επιβάλλουν τις αποφάσεις τους (Υπουργεία, Περιφέρεια, Δήμο, οργανισμούς) είναι οι σταθεροί άξονες, η βάση του αγώνα του και είναι για τον ίδιο ζητήματα αρχής αδιαπραγμάτευτα.

 

Οι ίδιοι σταθεροί άξονες του αξιακού του συστήματος αφορούν και την στάση του απέναντι  και στους δικούς του ανθρώπους (κόμμα, οικογένεια, κατοίκους, εργαζόμενους) που ασχολούνται ή παίρνουν θέση για το ζήτημα των σκουπιδιών προτείνοντας την διαπραγμάτευση με την εξουσία μέσα από όρους συνεννόησης. Οι δικοί του άνθρωποι, με τους οποίους συνδέεται με κοινό αξιακό σύστημα, αλλά με τις προτάσεις διαπραγμάτευσης και συνεννόησης που άμεσα ή έμμεσα «απειλούν» και τις επ’  αυτού δομημένες μεταξύ τους σχέσεις.

 

Η ηθική και πολιτική στάση είναι σαφούς εναντίωσης απέναντι στην αδιάφορη και απάνθρωπη εξουσία και απέναντι στη λογική της προσαρμογής και τελικής υποταγής στην εξουσία, έστω κι αν το προσωπικό κόστος διαφοροποιείται στις δύο περιπτώσεις. Στην πρώτη περίπτωση εναντιώνεται στις άδικες αποφάσεις που ορίζονται από αδιαφορία για την ανθρώπινη ζωή και ασφάλεια, αλλά επηρεάζονται από την ικανοποίηση συμφερόντων. Απέναντι στους «δικούς του» η εξ ανάγκης εναντίωση δημιουργεί  έντονη σχάση, αντιφατικά και ματαιοτικά συναισθήματα, που δοκιμάζουν όλες τις συναισθηματικές ηθικές και ιδεολογικές του δυνάμεις. Αν και δεν κλονίζουν την ηθική και πολιτική του ταυτότητα έχουν όμως τεράστιο κόστος στην ψυχοσυναισθηματική του κατάσταση και στις οικογενειακές σχέσεις.

 

Η επιλογή της φράσης «η αποκοτιά μου είναι δικό μου πρόβλημα», όταν εκφέρεται από τον συγκεκριμένο αγωνιστή «συνδέεται ευθέως με την ταυτότητά του».  Στην αντίσταση απέναντι στην άδικη κρατική εξουσία αλλά και απέναντι στον σκεπτικισμό των δικών του ανθρώπων η πίστη στις αρχές αξίζει περισσότερο από την προσωπική ασφάλεια και τα συμφέροντα (ηθική συνέπεια). Το κόστος των επιλογών του γίνεται αποδεκτό με υπερηφάνεια, με αξιοπρέπεια, χωρίς αυτολύπηση αλλά προφανώς με αβάσταχτη λύπη. Είναι φράση με ειδικό ηθικό, πολιτικό και πολιτισμικό φορτίο για  τον «εκ γενετής» αριστερό πολίτη και αγωνιστή Θωμά Μπιζά.

 

 Κάτω από αυτές τις συνθήκες, η αποκοτιά μετατρέπεται σε σύμβολο ελευθερίας, αξιοπρέπειας και αυθεντικής ζωής, δίνοντας το μήνυμα προς όλους ότι  η πραγματική αξία της ζωής βρίσκεται στην τόλμη να ζει κάποιος σύμφωνα με τις αξίες και τα όνειρά του, ακόμα κι αν αυτό συνεπάγεται πόνο και πιθανή αποτυχία.

 

Η ιστορία της Ισμήνης

Στην τραγωδία η Ισμήνη τάσσεται με το μέρος της Αντιγόνης αναφορικά με το  ζητούμενο της ταφής του αδερφού τους, την κατανοεί, όμως φοβάται και συλλογίζεται τις συνέπειες.  

Πριν από δέκα χρόνια την υπόθεση της Φυλής κλήθηκε να χειριστεί μια κυβέρνηση που ταλαντεύτηκε ανάμεσα στην Αντιγόνη και την Ισμήνη. Οι θεσμικοί της εκπρόσωποι αλλά και το Σώμα των μελών του κυβερνώντος κόμματος, οι σύντροφοι του Μπιζά έζησαν την αντίφαση της ριζοσπαστικής απόφασης και δράσης ενάντια στην ήπια προσαρμογή σε μια κατασκευασμένη πραγματικότητα που δεν εξυπηρετούσε τα συμφέροντα των πολλών. Το δίλημμα έγινε όλο και πιο διακριτό και επίμονο (και δυστυχώς όχι μόνον για το θέμα της Φυλής). Το δίλημμα αυτό έβλαψε την ταυτότητα του κόμματος. Στην πράξη, η υιοθέτηση του σκεπτικού της Ισμήνης αντί του προγραμματικού δεδηλωμένου της Αντιγόνης αποδείχτηκε καταστροφική απόφαση.

Μπορεί  σήμερα να κρατάει η Ισμήνη τον πρώτο ρόλο;

Επικράτησε η λογική της εφικτής λύσης;  Μονιμοποιήθηκε η προσωρινή λύση; Έγινε η επιλογή ελλείψει εναλλακτικής λύσης κοινά αποδεκτής; Επικράτησε ο φόβος για το τι θα συμβεί με το σύστημα συμφερόντων ή με τις στρατιές των μη πληροφορημένων ή κακώς πληροφορημένων πολιτών ψηφοφόρων;  Έκλεισε το θέμα;

Το θέμα δεν έκλεισε, οι αποφάσεις εκκρεμούν για όσους βαρύνονται με την λήψη τους  ή όσους παρακολουθούν την ιστορία και μπορεί να είναι αυτοί  που πλέον γνωρίζουν και υπολογίζουν τις χρόνιες βλαπτικές συνέπειες της χωματερής ή αυτοί που απορρίπτουν (τα σκουπίδια τους) περιφρουρώντας ναρκισσιστικά την προσωρινή «ευημερία» τους. Ανάμεσα στο ψέμα που κρύβουν οι συνεχιστές των συμφερόντων αυτής της χωματερής και στην αλήθεια των επώδυνων και μη αναστρέψιμων συνεπειών καλούμαστε όλες και όλοι να πάρουμε θέση.

 

Και ο Μπιζάς;

Είχε την επιλογή να απαρνηθεί τους αγώνες μιας ζωής και την ταυτότητά του μαζί με τους πολλούς και αθέατα» να βιώσει την ήττα. Κάτι τέτοιο όμως θα σήμαινε θάνατο για τον ίδιο. Η πολιτική και ηθική του ανεξαρτησία και αξιοπρέπεια τον διαφοροποιεί από συντρόφους, φίλους, συνοδοιπόρους και του ορίζει να μην παραιτηθεί, να μην εγκαταλείψει, να μην προδώσει, να μην συμβιβαστεί.  Τον αφήνει οδυνηρά μόνον με τις αξίες του και τη μοίρα που του επιβάλλει να συνεχίσει να αγωνίζεται. Παίρνει το κόστος, δεν μετανιώνει, αντέχει τις δυσκολίες με στωικότητα και με την ελπίδα πως κάποτε οι αποφάσεις θα είναι υπέρ των πολλών.

Ο Μπιζάς μόνος ή μαζί με το Δυτικό Μέτωπο συνεχίζει να διεκδικεί την ασφαλή διαχείριση των αποβλήτων και να κρατάει το θέμα της Φυλής ανοιχτό. Συνεχίζει να θυμίζει σε όλους μας ότι κάποιοι άνθρωποι δεν παραιτούνται, δεν συμβιβάζονται και, κάτω από κάθε αδιέξοδη δήθεν συνθήκη, συνεχίζουν να αγωνίζονται.

Έτσι, ο Θωμάς Μπιζάς αναδεικνύεται ως ένα σύμβολο σύγχρονου αγωνιστή, «παραμένοντας εν πλήρει συγχύσει αθώος!» (Μιχάλης Κατσαρός, «Πώς να καταχωρήσω »
,  Κατά Σαδδουκαίων).

………………………………………………………………………………………………………………………………………………

 Υπάρχουν ποιητές που εξέφρασαν τις επιπτώσεις μιας ήττας (που δεν ήταν βέβαια απλά “στρατιωτική"), που συνειδητοποίησαν πρώιμα μια πραγματικότητα, που “προφήτευσαν” ακόμη ό,τι έμελλε να συμβεί – αλλά που οι ίδιοι δεν υπήρξαν “ηττημένοι”, ούτε πολύ περισσότερο εγκατέλειψαν τον αγώνα (την πιο πλατιά κι ανθρώπινη ουσία του).

(Ο Μανώλης Αναγνωστάκης σε συνέντευξή του για τον Μιχάλη Κατσαρό, 1982).

 

Ο Μιχάλης Κατσαρός

[…]

Κι αν έξαφνα σας γεννηθεί το ερώτημα

πώς τα κατάφερε αυτός ο θνητός

μέσα σ αυτό το βαρύγδουπο διαπασών

των ύμνων να δραπετεύσει με αληθινό λαμπερόν ήλιο

 με αληθινές εξαρτήσεις του βίου

αν δε μπορείτε να καταλάβετε

τι τον οδήγησε σ΄ αυτό το τελευταίο διάβημα

πού βρήκε έξοδο αφού γύρω ήταν μπετόν

αφού γύρω τραγούδαγε η φοιτήτρια

ένα τραγούδι ιστορικό παλιών ηρώων

τότε δε θα ΄χετε δει κάτι κρυφές μικρές πόρτες

όμως ολοφάνερες στα μάτια των ειδικών

δε θα ΄χετε δει τον ραγισμένο τοίχο 

όπου βλασταίνουν κάτι φυτά

πάνω σ΄ ασβέστη κίτρινο απ΄ την πολυκαιρία.

Το ζήτημα πια έχει τεθεί.

Ή θα εξακολουθούμε να γονατίζουμε

Όπως αυτός ο δραπέτης

Ή θα σηκώσουμε άλλον πύργο ατίθασο

απέναντί τους.

 

 (Μιχάλης Κατσαρός, «Ο δούλος», Κατά Σαδδουκαίων)

 

Υπάρχουνε προϋποθέσεις για μια καινούργια άνοιξη. 

 (Μιχάλης Κατσαρός, «Βησιγότθοι», Κατά Σαδδουκαίων)